Các nghi thức trưng bày suiseki

Code:

Information

Một trong số những khía cạnh quan trọng nhất của suiseki là chăm chút kỹ lưỡng cho việc trưng bày đá. Sử dụng mọi thứ có thể để việc trưng bày đạt hiệu quả tốt nhất. Các vật dụng giúp trưng bày không nên quá mức vì có thể làm giảm giá trị của đá. Có hai cách trưng bày truyền thống thông dụng nhất là trên Daiza va Suiban. Nhưng trước tiên xin được đề cập đến thiết kế chung cho khu vực trưng bày:

Thiết kế tổng thể:
Khi thiết kế để tạo ra khu vực bày biện thì cần xem xét và cân nhắc cẩn thận các vấn đề sau:

Trưng bày tôn vinh chủ đề chính.
Đặt chủ đề chính ở vị trí cao thích hợp, thường là ngang tầm mắt để có thể cảm nhận được trọn vẹn chủ đề.
Các vật thể phụ đặt ở độ cao thấp hơn.
Giữ số lượng vật thể ở mức tối thiểu, thường là ba. Trong đó gồm 1 tranh cuộn và một vật thể khác, trưng bày phối hợp ở độ cao thích hợp khác.
Màu:
Màu của giá, kệ và các vật thể nên bổ sung cho chủ đề chính.
Suiseki có màu tím đậm thường được trưng bày với màu xanh lục, đỏ, vàng, đen, nâu xám, hoặc màu dịu.
Để tăng thu hút sử dụng với màu tương phản.
Kích cỡ, hình dạng, độ cao.
Thay đổi hình dáng, kích cỡ, chiều cao của những vật thể.
Suiseki mịn màng thì sử dụng cùng vật thể thanh tú.
Thay đổi chiều nghiêng, dốc, khoảng cách giữa các vật thể.
Tương quan về không gian:
Tạo không gian rộng rãi giữa các vật thể với gờ của tokonoma hoặc kệ trưng bày.
Tạo không gian hợp lý giữa các vật thể.
Tạo không gian hợp lý giữa đáy của tranh cuộn và đỉnh của vật thể.
Theo truyền thống, chủ đề chính đặt lệch tâm, một phần ba tính từ cái gờ của kệ trưng bày.
Theo cách truyền thống, nên đặt chủ đề chính lệch tâm, về phía sau một chú xíu so với đường trục tưởng tượng ngang chính giữa.
Nếu trưng hai chủ đề thì đặt cái này sau cái kia.
Nếu trưng ba chủ đề thì đặt chúng theo hình tam giác mà không đối xứng.
Đỉnh cao nhất của mỗi chủ đề tạo hình tam giác với chủ đề chính là cao nhất.
Phần đầu của tranh cuộn và gờ của kệ hay khu vực trưng bày có thể tạo hình tam giác.

Kết hợp các vật thể trưng bày:
Cần xem xét kết hợp các vật thể trưng bày sao cho đúng nghi thức. Ba mức nghi thức: Trang trọng (shin); bán trang trọng (gyo), và thông dụng (so)

Nghi thức trang trọng (shin):
Thẳng đứng, đúng mực , đối xứng.
Phù hợp nhất là núi xa (suiseki cổ).
Kệ, hộp và các vật thể khác phải trang trọng.
Kệ, hộp và các vật thể khác phải có màu sắc dịu.

Nghi thức trưng bày Tokonoma: là điển hình cho nghi thức trang trọng
Suiseki thường được trưng bày theo kiểu Tokonoma, một kiểu trưng bày theo nghi thức trang trọng truyền thống của Nhật mà ở đó người ta chọn một góc nhà có chiều sâu 0,75m, rộng 1,5m đến 2,1m, có độ cao 10cm so với mặt đất, bề mặt góc có phiến gỗ đã được làm bóng hoặc tatami, đặt suiseki trên bàn shoku (bàn gỗ nhỏ theo kiểu truyền thống của Nhật) hoặc trên thảm, chiếu, sao cho hấp dẫn người xem. Phía sau trên tường có treo một bức tranh cuộn. Trưng bày cùng với tranh cuộn Nhật bản, cây Bonsai, hoa, cỏ, đồ gốm xinh đẹp, bát nhang. Riêng tranh cuộn Nhật bản được treo trên tường phía sau suiseki, tranh mô tả hoặc thơ liên quan đến tới suiseki và các vật thể khác. Không quá ba, các vật thể phải hòa hợp với hiệu ứng êm ái và giản đơn; nó cũng nên hợp theo mùa. Ngày nay, tranh vẻ hoặc chụp cũng có thể được sử dụng thay cho tranh truyền thống.
Ngoài ra, người phương Tây còn dùng nhạc và ánh sáng để tạo không khí hấp dẫn.

Nghi thức bán trang trọng (gyo):
Nằm ngang, không đối xứng, đường cong .
Phù hợp nhất là bình nguyên, đá dốc.
Các vật thể có đường cong và đường viền mượt.
Kệ, hộp có hình tròn hay ovan.

Bình thường
Nằm ngang, không đối xứng, không đều, thanh nhã, mềm.
Phù hợp nhất là hồ nước, nhà tranh, kiểu thức ảnh, đồi, núi xa.
Các vật thể đặt cạnh cỏ lùn: như cây cối nhỏ xinh, cánh đồng hoang, tre trúc.
Trưng đá có tính vui đùa, hóm hỉnh, khôi hài.
Các vật thể có thể phức tạp, màu sắc rực rỡ hay đơn giản.

Trưng bày suiseki theo mùa:
Tùy theo từng mùa trong năm mà ta có cách trưng bày như sau:

Trưng vào mùa đông:
Cầu phúc cho năm mới ,được đại diện bởi màu sắc, vật thể hay vân thạch, kết hợp với tranh cuộn hoặc cây gọi là: “ba người bạn của mùa đông” – Hoa mận, thông và tre.
Hoa mận của Nhật biểu tượng cho sự can đảm và thanh tao: xuất hiện khi mặt đất bao phủ tuyết.
Cây thông biểu tượng trường thọ: xanh quanh năm, bám chắc trên đồi núi.
Tre biểu tượng sức mạnh và sự nhẫn nại: linh hoạt và dẻo dai.
Trưng vào mùa xuân:
Hoa mận, cây đậu tía, cây đầu xuân, hoa anh đào.
Trưng vào cuối xuân: cây đỗ quyên, cây iris, hoa mẫu đơn.
Trưng vào mùa hè : Hoa sen, bụi cỏ ba lá, cây liễu, lựu, cỏ xanh, thác đổ, hồ trên núi..
Trưng vào Muà thu: Hoa cúc, cây hồng vàng, quả mọng, cỏ bông bạc, lá thích đỏ, gặt lúa đêm trăng.

Daiza: (phát âm là dai za) .Kệ Daiza (hoặc dai) là một phiến gỗ được khắc dựa theo mặt đáy của viên đá, ôm sát mép gờ đáy của viên đá. Nghệ thuật khắc đòi hỏi kỷ năng tốt và phải chú ý đến từng chi tiết trên mép gờ của đáy viên đá sao cho đế gỗ ôm sát từng chi tiết. Cần học các bước để tạo ra kệ đẹp (xem phần các bước làm kệ Daiza).
Kiểu dáng chung của daiza:

Khoét và cắt trên phiến gỗ cho khớp, ôm sát viên đáy viên đá.
Chỉ dùng gỗ đậm màu.
Hoàn tất một cách tự nhiên hoặc đánh vécni màu đen, nâu, nâu đỏ, hay vécni không màu.
Gờ môi nhỏ chân ngắn.
Đối với đá có đáy không bằng thì phải móc gỗ sao cho để đá vào vừa khít.

Suiban và Doban:
Suiban và Doban là những khay hình ovan hoặc tam giác để bày suiseki. Suiseki mịn và mỏng manh rất thích hợp để bày trong suiban và doban, khay ovan sâu hơn với gờ nhỏ hoặc không gờ và không chân. Suiseki gồ ghề lởm chởm và lớn thì thích hợp với khay được trang trí công phu.
Kiểu khay:

Có chân ngắn
Khay có hình tam giác hay ovan.
Làm bằng đất nung, tráng men hoặc thô.
Khay kim loại (gọi là “doban” và thường bằng đồng).

Khay có màu yêu thích:

Nên có màu dịu (đặc biệt là màu xám tro).
Màu tùng lam, màu nhạt nhẹ.

Cỡ khay phổ biến:

Dài 40 đến 45cm; rộng 25 tới 32,5cm.
Tỉ lệ cao so với đá
Suiban có kích cỡ bằng hai lần chiều dài của suiseki.
Khay quá lớn có thể thể thêm vật trang trí thu nhỏ như: nhà tranh, thuyền buồm, người…

Các thứ bỏ vào khay cùng với suiseki:

Cát hoặc nước.
Mức cao của nước trên mức cát: 2,5cm.
Cát nên cào phẳng, cào phẳng bằng lông chải, lắc lắc khay cho cát bang ra…
Nên dùng cát đã sàng và rửa sạch.
Cát mịn dùng với đá nhỏ.
Hạt cát thô dùng với đá lớn.
Cát có màu be (màu trắng thì quá sáng).
Kiến trúc của đá tùy theo vào đá.

Vị trí thích hợp:

Nên chôn đá để cố định đá không làm lộ khe hở giữa đá và cát.
Nên đặt đá lệch tâm, về phía sau một chú xíu so với đường trục ngang tưởng tượng chạy xuyên giữa khay.
Nằm ở khoảng 60% về phía trái hay phải của khay.
Đỉnh cao nhất nằm bên trái của đá thì đặt đá vào bên trái của khay hoặc ngược lại.
Hầu hết suiseki nghiêng về hướng người xem.

Các vật trang trí thu nhỏ kem theo:

Dù các vật trang trí thu nhỏ là không sử dụng thường xuyên nhưng ta có thể chọn sao cho thật phù hợp, cân xứng với suiseki và khay.
Thường là : ngựa, thuyền, cây cầu, thú, người.
Cân đối theo tỉ lệ với khung cảnh và với đá.
Chất lượng tốt (làm bằng đồng, thau).
Không làm giới hạn tính thiên nhiên của đá.

Bàn trưng bày Shoku:
Kiểu bàn trưng bày của Nhật gọi là shoku, thường được sử dụng kết hợp với các vật trưng bày khác như daiza hay suiban. Tốt nhất thì bàn phải được làm bằng gỗ tốt, được đánh bóng với chi tiết chạm đơn giản, có chân thẳng.

Đặt nằm ở giữa hộp, cách cạnh hộp 5 đến 10cm.
Chiều cao của bàn quyết định bởi chiều cao và hình dáng của chủ đề. Khoảng một hoặc một phần hai chiều cao của chủ đề.
Suiseki quá cao nên để trên bàn thấp mới chắc chắn.
Hình dáng bàn cần phù hợp với hình dáng của chủ đề và hộp.
Kiểu của bàn gắn liền với kiểu chủ đề.
Chủ đề nặng nề thì bàn cũng phải nặng nề, gồ ghề.
Chủ đề nhẹ thì bàn cũng phải mảnh mai.
Bảo vệ bàn bằng kính, chiếu, vải, miếng lót nylon trong hay có màu nhẹ.

Trưng bày trên bàn cao và hơi cao:

Núi, thác nước, các chủ đề ở chiều đứng.

Trưng bày trên bàn thấp đến trung bình:

Bình nguyên, đá dốc, bonsai nghiêng về một phía, các chủ đề nghiêng.

Trưng bày trên bàn thấp:

Đá bờ biển, đá đảo, hồ trên núi và các chủ đề nằm ngang.

Trưng bày trên các loại khác:
Có thể đặt khu vực trưng bày bất cứ nào trong nhà nhưng nên theo bản sắc văn hóa, ví dụ theo kiểu phương Tây thì suiseki thường đặt trên bất cứ đâu hơn là trên bàn hay kệ.

Khu vực trưng bày:

Thường cao cách đất ít nhất 50cm.
Ánh sáng chiếu phía trước hoặc trên đầu để tránh đổ bóng.

Phong trưng bày:

Vách tường bằng phẳng trắng nhạt, hay màu be.
Nếu có màng làm phông, thì màng không có hình ảnh, mà có màu trắng nhạt, màu be, xám, vàng hoặc màu bạc.
Hoặc để bình phong làm phông.

Bằng gỗ

Gỗ đẹp thường được ưa chuộng như gỗ thông, sary, cây độc cần.
Bảng dày 1 đến 2,5cm. Đốt nhẹ cho có màu gỗ cháy nhẹ.
Hay chà bằng bàn chải.
Đánh véc ni trong.

Kệ để đá và chủ đề cao dưới 15cm:

Sử dụng kệ với các tầng so le nhau.
Sắp xếp chủ đề theo nhóm.
Giữ chủ đề đặt ở vị trí phù hợp với nơi xuất xứ trong tư nhiên.
Sử dụng cho kệ cao hơn: Đá núi xa.

Nếu kệ thấp thì dùng trưng bày:

Thác đổ
Đảo
Bờ biển
Nhà tranh

Ninh Hữu Hiệp

Dịch và trích lược từ:
The Japanese Art of Miniatrue Landscape Stone của Felix G.Rivera.
Suiseki Art  của Mas Nakajima và Janet Roth