Kỹ thuật và nghệ thuật chế tác một Biseki

Code:

Information

Không giống như đá cảnh nguyên bản, đá chế tác trong đó có đá chỉ qua khâu lột vỏ và đánh bóng còn có tên gọi là Biseki. Để lột da và đánh bóng cần có những điểm lưu ý mà các bạn cần nắm rõ qua kỹ thuật và nghệ thuật chế tác một Biseki dưới đây.

Kỹ thuật và nghệ thuật chế tác một Biseki:

Xuất phát từ định nghĩa một Biseki là :

o    đá đã được mài và đánh bóng để làm tăng vẻ đẹp của chúng.

o    không cần có một hình dáng gợi cảm bên ngoài như suiseki, mà cần hình dáng bắt mắt, hình ảnh trên bề mặt đá (vân thạch) mô phỏng một phong cảnh trong thiên nhiên, hình ảnh của vật thể như con người, con vật, vật dụng… hiện trên bề mặt đá được tạo ra do chất đá (khoáng chất chứa trong đá) tạo thành. Dưới đây là các bước thực hiện việc chế tác một Biseki:

12

Việc chế tác Biseki (đá mài bóng) sẽ có các bước:

o    Bước 1: quá trình tạo dáng vẻ bề ngoài. Tùy thuộc vào chất đá, màu sắc diễn hiện trên đá mà ta có định hướng sau:

+ Chất liệu đá để có thể chế tác một Biseki là:

* Các loại đá mà trong đó có chứa càng nhiều các loại khoáng vật tạo ra các màu sắc tương phản, đa màu… Từ những màu sắc này có thể tạo ra những hình ảnh như tranh vẽ và có chủ đề như phong cảnh, vật thể, trừu tượng…thường thấy trong mỹ thuật.  Các loại đó như caxedon, japer, onyx..có độ cứng tương đối từ 7 Moh sau khi đánh bóng nước bóng sẽ mượt nhờ chất đá đặt sít – tỉ trọng 2,56. Các loại opal cũng cùng chất với caxedon nhưng do ngâm nước, không đặt sít có tỉ trọng nhẹ hơn caxedon – 1,65 dù áp dụng đúng quy trình đánh bóng của caxedon nhưng độ bóng của opal không mượt bằng độ bóng của caxedon. Các loại đá Bazan và Ryolite (Moh =5,5), Canxít và Aragonite Moh = 3)…tùy thuộc vào độ đặt sít mà kết quả của lớp bóng cũng thay đổi mượt mà hay không.

* Các loại đá đơn màu (là loại đá chỉ có thuần một màu, hoặc 2 màu) như đá Bazan – màu đen, Ryolite – xanh, Serpetinite – xanh vệt trắng, Shale…hoặc không màu (trong suốt) như thạch anh pha lê.

+ Định hướng để ra quyết định tạo dáng: Tùy thuộc vào đá đa màu hay đơn màu, ngoài ra còn tùy thuộc vào vân đá thể hiện trên đá mà ta có thể tìm ra chủ đề để tạo dáng

*Đối với những loại đá đa màu ta nên mài lột bỏ lớp da bao phủ bên ngoài (có thể có lớp vôi, đất môi trường, lớp phong hóa…)  để lộ các màu sắc, hình ảnh bên trong viên đá. Nếu ta thấy có những hình ảnh như tranh vẽ rõ nét thì việc tạo dáng cho viên đá là không cần thiết, mà chỉ cần tạo mặt phẳng cho phần tranh được rõ hơn.

*Đối với những loại đá đơn màu để hấp dẫn hơn ta cần tạo ra một hình dáng nào đó có màu phù hợp với màu sẵn có của viên đá. Ví dụ như viên đá có màu đen thì hình con chuột, con trâu sẽ hợp hơn là con cọp.

+ Sau khi quyết định tạo dáng như thế nào, lúc đó cần chọn phần xấu, bị lỗi…làm mặt đáy, để viên đá dễ dứng vững hơn và dễ làm mộc đài tọa. Kế đến tiến hành phá và tạo dáng theo định hướng đã quyết định.

o    Bước 2: đánh bóng.

+ Thiết bị:

–  Máy mài cầm tay sử dụng điện (Hình 1)

–  Hoặc máy mài cầm tay sử dụng hơi (Hình 3)

– Lưỡi cắt đá (Hình 4)

– Phíp mài bóng (Hình 5)

34567

Trước khi đánh bóng, cần phá lớp vỏ đá bên ngoài hoặc tạo dáng bằng cách dùng máy mài cầm tay gắn lưỡi cắt bằng hợp kim, hay bằng lưỡi đính kim cương để cắt bỏ bớt, hoặc để mài mỏng lớp da đá phong hóa bên ngoài. Sau khi dùng lưỡi cắt chúng ta chuyển sang dùng phíp mài (phíp mài thực chất là 1 loại giấy nhám có khả năng làm mòn đá, có hình tròn được thiết kế để gắn vừa vào máy mài cầm tay (Người ta chia phíp mài theo các số thứ tự từ nhỏ đến lớn 50, 100, 150, 200, 250, 300, 500, 800, 1000, 1200, 1500, 2000, 3000 (cũng đã bóng rồi) và siêu bóng (bóng hết nước) – trong đó số 50 là hạt thô nhất để mài phá. các số càng lớn 1500, 2000, 3000 thì hạt mịn hơn để mài bóng).

Quá trình đánh bóng chính là quá trình xoá sạch các vết xước, giấy nhám 100 để xóa các vết xước tạo ra từ phíp mài 50, cứ thế mà các số càng lớn sẽ làm công việc xóa đi các vết xước mà phíp mài nhỏ hơn đã gây ra cho đá. Có thể dùng phíp đánh bóng của Trung Quốc, bán tại chợ Kim Biên, Khu Dân Sinh (TP.HCM) giá từ 20.000đến 30.000đ/1 phíp. Trong thực tế việc đánh bóng đá caxedon hiện nay không nhất thiết phải tuân thủ đúng thứ tự nêu trên mà từ kinh nghiệm thực tế của người chế tác và tùy loại đá mà ta có thể rút ngắn, nhảy vọt. Đây là thông số tham khảo để mài từ thô đến tinh và bóng với thứ tự là 50, 200, 800, 1500,3000, Siêu bóng. Tốc độ máy đánh có vòng quay từ nhanh đến chậm (khi đánh phíp Siêu bóng cần đánh ở tốt độ chậm).

Yếu lý:

– Có nhiều cách mài và cắt đá nhưng chúng tôi chỉ giới thiệu cách mài phổ thông và dễ làm nhất là cắt mài đá có nước, việc bổ sung nước trong quá trình cắt là để làm nguội lưỡi dao và không bay bụi nhưng khuyết điểm của cách này lại là rò rỉ điện nếu việc xử lý cách điện của máy cầm tay chưa được bảo đảm (Nếu có điều kiện bạn nên dùng máy mài cầm tay dùng hơi). Trường hợp phải dùng máy điện bạn cần lưu ý nên mua máy mài có công tắc và các lỗ thông hơi làm nguội nằm ở phần đuôi máy (một số máy đặt ở hông máy, không an toàn). Các bạn biết không, khi máy vận hành thì trong bản thân máy có một cánh quạt hút không khí bên ngoài vào máy  (thường được thiết kế bên hông hoặc ở đuôi máy) để làm nguội và mát máy, nhưng khi đó chúng cũng hút cả các bụi nước do quá trình mài bay tung tóe vào bên trong máy gây các hiện tượng rò rỉ, và chạm điện. Để khắc phục các bạn nên gắn thêm vào đuôi máy một cái ống có đường kính khớp với đuôi máy, có chiều dài chừng 20cm hoặc hơn để giảm thiểu quá trình hút bụi nước vào máy.

– Khi mài thế cầm máy cần nghiên máy sao cho mặt phẳng phíp mài và mặt bằng của đá tạo nên một góc 30 đến 45 độ nhằm làm mất hết tất cả các vết xước nhỏ và lõm nhất trước đó.

– Khi cắt đá nên mua lưỡi hợp kim có lưỡi cắt liền lạc, không nên dùng lưỡi cắt có đứt quãng vì khi mài lâu ngày chất lượng giảm đi các phần dứt quãng có thể rời khỏi lưỡi và văng ra ngoài rất nguy hiểm.

– Khi cần cắt đá để tạo một mặt phẳng lớn mà ta chỉ có máy cầm tay thì trở ngại đầu tiên là ta không thể có lưỡi cắt sâu hơn 5cm vào đá được vì bị vướng bởi chốt bù long mà khi đó ta phải cắt bỏ từ từ hoặc thiết kế lại lưỡi cắt không dùng chốt bù long mà dùng chốt vặn sao cho mắt lưỡi cắt tiếp xúc với đá bằng phẳng (mang ra cho thợ tiện tiện răng khớp với chốt mày rồi hàn lưỡi vào chốt vặn – cách này tăng chi phí), khi đó cứ cắt vào được 5 đến 8cm phải cắt bỏ bớt phần đá không cần để tạo khoảng trống. Cách này khá lãng phí đá (đá vụn sau đó có thể tận dụng làm việc khác như chuỗi hạt, mặt dây chuyền…). Không thì nên mang đến các cơ sở cắt xén đá xây dựng có máy cắt kích thước lớn.

– Ống dẫn nước nên lắp từ phía đuôi máy dẫn lên đầu máy để không bị vướng víu trong quá trình vận hành và thao tác, khích thước ống nước chừng 5 ly, đầu ống phun nước hướng thẳng vào lưỡi cắt hoặc phíp mài sao cho nước luôn là phần đệm giữa lưỡi vào đá, nên có khóa nước (có thể mua ống nước truyền dịch dùng trong y tế – có kèm sẵn khóa nước).

– Để tăng giảm tốc độ máy ta cần lắp thêm 1 điện trở bằng cách sau:

* Mua điện trở giống như công tắc quạt trần nhưng công suất 1000w, 1 đầu cắm, 1 phích cắm, 1 đoạn dây điện đôi dài 1m .

* Dùng một đoạn dây điện dài 1 mét, 1 đầu cắm và 1 phích cắm lắp thành bộ phận giảm tốc bằng càch một đầu đoạn dây điện thì lắp 1 đầu cắm điện, đầu còn lại của đoạn dây thì lắp 1 phích cắm điện, kế đến ta lắp nối tiếp 1 điện trở ở giữa 2 đầu ổ cấm và phích cấm (giống như lắp công tắc đèn vậy).

* Khi có nhu cần giảm tốc độ bạn cắm đầu phích cắm điện của máy vào đầu cắm của bộ phận giảm tốc và đầu phích cắm của bộ phận này sẽ cắm vào ổ điện nguồn. Khi cắm xong bạn bật máy và vặn điện trở theo chiều lên hoặc xuống để chọn tốc độ thích hợp. Tốc độ thích hợp được hiểu là tốc độ thích hợp với sức khỏe của người vận hành, thích hợp với từng công đoạn phá hay đánh bóng…Người có sức khỏe hạn chế nên dùng tốc độ vừa phải (tốc độ mặc nhiên của máy thiết kế khá cao từ 800 đến 1200vòng/phút). Khi đánh phíp siêu bóng chỉ cần 400vòng/phút và nhiều nước là tốt nhất vì nếu quá nhanh chúng sẽ cháy xém đá.

–  Phải nhớ rằng sau khi ưng ý hoàn toàn với dáng đã tạo cho viên đá bạn mới qua bước đánh bóng vì quá tình đánh bóng qua các phíp đã kể trên cũng mất khá nhiều thời gian cho 1 viên đá. Và càng nhớ rằng chỉ thay phíp mài có số lớn hơn khi đã chắc chắn bạn đã làm mất hết tất cả các vết xước của phíp mài số trước đó trên toàn bộ bề mặt viên đá.

o    Bước 3: làm đài tọa (chân đế).

Thật ra cũng không nhất thiết phải làm bằng gỗ, ta có thể chế tác bằng các chất liệu khác ngoài gỗ như cao lanh, đất nung, thạch cao, composite…miễn là sau khi hoàn tất có thể phủ cho chúng một lớp sơn màu sẩm hoặc màu gì có khả năng tôn vinh viên đá nhất.

Làm đế cho tác phẩm biseki có phần dễ hơn suiseki là vì biseki có chân bằng phẳng và vững chắc là nhờ ta đã cắt bằng phần đáy.

Nếu chọn mộc đài toạ trước hết cần chọn một miếng gỗ thích hợp có độ dày cân đối và tỉ lệ với kích thước của viên đá (thường miếng gỗ nên có chiều dày bằng với 1/8 chiều cao viên đá). Chất gỗ có thể chọn gõ đỏ, cẩm lai, cẩm sừng, trắc, lim, sao, mít…hoặc loại gỗ nào ít hoặc không co rút và nứt nẻ theo thời gian. Có thể áp dụng tỉ lệ làm Daiza của suiseki. Cách làm tượng tự như làm Daiza cho một suiseki hoặc có thể sáng tác thêm những hoa văn chi tiết phụ hoạ thêm cho viên đá hấp dẫn, sống động hơn nhưng vẫn phải đảm bảo tính cân đối, hài hòa. Công việc làm đế cũng ít nhiều mang tính nghệ thuật. Thú thật là khi tự tay bạn làm đế cho một viên đá, lúc đó chắc chắn bạn cũng sẽ có những cảm xúc rất thú vị.

AN TOÀN LAO ĐỘNG

Theo thống kê, mọi tai nạn lao động xảy ra hầu hết là do sự vô ý của con người. Do đó, để đảm bảo an toàn trong quá trình lao động mà mọi thao tác chế tác hầu hết đều dùng đến các loại máy móc có tốc độ, trong tất cả các khâu người chế tác cần lưu ý:

Đeo kính bảo vệ mắt.

Mang giày cách điện (loại ống cao càng tốt) vì khi cắt phá hay đánh bóng phải làm ở môi trường ẩm ướt. Nếu có điều kiện nên dùng loại máy mài cầm tay bằng hơi sẽ an toàn hơn.

Đảm bảo các thiết bị điện không bị rò rỉ điện. Kiểm tra các đầu dây điện nhất là chỗ đầu nối, chỗ bị mòn, sờn rất dễ rò rỉ điện.

Mang khẩu trang khi đánh bóng và chà nhám gỗ, phun véc ni. Hoặc làm việc trong khu vực thông thoáng